Je twijfelt tussen twee potten mayonaise: de gewone en de light. Op die lichte pot staat in grote letters hoeveel minder vet erin zit, en dus ben je in de veronderstelling dat je de gezondere kiest. Maar light betekent bijna altijd minder van het ene, maar meer van het andere. Meestal ruil je vet in voor suiker. En of dat een betere deal is, daar moeten we nu maar eens dieper op ingaan.
Ik schreef er ooit een heel hoofdstuk over in De lijst, want het is een van de mooiste voorbeelden van hoe een verpakking je gedachten stuurt. Achter elk product zit een geoliede marketingmachine die maar één ding wil: dat je het koopt. "Minder vet!" op de voorkant is een verkoopargument.
Waarom minder vet vaak meer suiker betekent
Vet geeft smaak en structuur aan voeding. Haal je het eruit, dan valt er een gat, en er moet iets in dat gat, anders smaakt het product naar niets. Dat "iets" is doorgaans suiker, of een vorm ervan, plus verdikkingsmiddelen om de romigheid na te bootsen.
Neem opnieuw die mayonaise. Gewone mayonaise is puur vet: geen koolhydraten, geen eiwitten. In de lightversie staat effectief minder vet op het etiket, maar het suikergehalte is intussen verzevenvoudigd, van 0,2 naar 1,5 gram. Een schoolvoorbeeld van misleidende informatie, die je doet vermoeden dat het product gezonder is terwijl het gewoon op een andere manier ongezond is.
Het probleem zit niet in het woord light zelf, maar als je op basis van één woord een conclusie trekt, ga je te kort door de bocht.
Wat light, zero en diet echt betekenen
Deze woorden zeggen elk iets anders.
Light of licht slaat op een vermindering van minstens dertig procent vet of suiker ten opzichte van het gewone product. Het betekent niet vetvrij, en zeker niet caloriearm. Zero en diet betekenen doorgaans dat de suiker vervangen is door zoetstoffen, zodat het product minder calorieën heeft. Bij een frisdrank is dat het duidelijkst: cola zero bevat geen suiker meer, maar zoetstoffen die de zoete smaak nabootsen.
Wat op de voorkant staat, is dus een claim, geen garantie. De echte informatie staat achteraan, in de ingrediëntenlijst en de voedingswaardetabel.
Zoetstoffen: wat we weten en wat niet
Zoetstoffen zijn de reden dat een cola zonder suiker toch zoet smaakt. Aspartaam, sucralose, acesulfaam. Ze leveren nauwelijks calorieën, en op dat punt doen ze wat ze beloven: ze halen de suiker uit je glas.
Wat ze niet doen, is je helpen om structureel gezonder te worden. De Wereldgezondheidsorganisatie kwam in 2023 tot een nuchtere conclusie: zoetstoffen inzetten als middel om af te vallen of gewicht te controleren, werkt op lange termijn niet aantoonbaar, en er zijn signalen dat langdurig, hoog gebruik samenhangt met een hoger risico op hart- en vaatziekten en diabetes type 2. Geen paniekboodschap, maar ook geen reden om ze als gezondheidsproduct te zien.
Ik raad mensen vaak het volgende aan: heb je echt iets van zoetstof nodig, gebruik dan groene stevia. En belangrijker nog, houd de zoete smaak af en toe eens uit je voeding, want anders blijf je jezelf trainen op zoet. Een zero-frisdrank vervangt de suiker, maar niet de gewoonte.
Waarom bewerkt light niet hetzelfde is als echt voedsel
Een lightproduct is per definitie een bewerkt product: er is iets uitgehaald en iets anders toegevoegd. En hoe verder een voedingsmiddel van zijn oorspronkelijke vorm af staat, hoe meer stappen, additieven en trucjes ertussen zitten.
De laatste jaren zien we in grote bevolkingsonderzoeken dat zwaar bewerkte voeding samenhangt met meer overgewicht, meer hart- en vaatziekten en een hogere sterfte. De Braziliaanse onderzoeker Carlos Monteiro noemde deze categorie ultrabewerkt: producten die je thuis met een normale keuken nooit zou kunnen namaken. Een lightkoek met vetvervangers, zoetstoffen en verdikkingsmiddelen valt vaak precies in die groep. Minder vet op het etiket, maar meer bewerking in de pot.
Light betekent zelden gezonder. Het betekent anders samengesteld, meestal minder vet en meer suiker of zoetstof, en bijna altijd meer bewerking. Draai de verpakking om, lees de ingrediëntenlijst, en kies bij twijfel het product dat het minst bewerkt lijkt.
Een appel heeft geen etiket nodig. Een handvol noten, een stuk vis, een pan groenten evenmin. Zodra je een claim op de voorkant nodig hebt om iets gezond te doen lijken, is de kans groot dat het dat niet is.
Beter kiezen zonder er een obsessie van te maken
Je hoeft geen etikettendetective te worden om beter te kiezen. Een paar reflexen volstaan.
Draai de verpakking om en lees de ingrediëntenlijst, niet de voorkant. Kort en herkenbaar is bijna altijd beter dan lang en chemisch. Vergelijk de light- en de gewone versie eens naast elkaar op suiker, dan zie je meteen waar het vet naartoe verhuisd is. En kies waar het kan het echte, verse, onbewerkte alternatief, want dat heeft die hele discussie niet nodig.
Michael Pollan vatte het ooit in drie regels samen die nog altijd de beste voedingsraad zijn die ik ken: eet echt voedsel, niet te veel, vooral planten. Een lightproduct is zelden echt voedsel. Een appel is dat wel.
Wil je het hele verhaal over eten dat je lichaam echt vooruithelpt, dan lees je verder in eten-als-medicijn-en-plezier. Daar leg ik uit waarom het niet om verbieden gaat, maar om leren kiezen.
Onthou dus: de voorkant probeert je iets te verkopen. De achterkant vertelt de waarheid.
In Spreekuur Plus krijg je elke week een longread, mijn e-books over slaap, stress en hormonen, en een maandelijkse Ask Me Anything. Word lid vanaf negentien euro per maand.
Referenties
World Health Organization. (2023). Use of non-sugar sweeteners: WHO guideline. World Health Organization. https://www.who.int/publications/i/item/9789240073616
Srour, B., Fezeu, L. K., Kesse-Guyot, E., Allès, B., Méjean, C., Andrianasolo, R. M., Chazelas, E., Deschasaux, M., Hercberg, S., Galan, P., Monteiro, C. A., Julia, C., & Touvier, M. (2019). Ultra-processed food intake and risk of cardiovascular disease: Prospective cohort study (NutriNet-Santé). BMJ, 365, l1451. https://doi.org/10.1136/bmj.l1451
Monteiro, C. A., Cannon, G., Levy, R. B., Moubarac, J.-C., Louzada, M. L. C., Rauber, F., Khandpur, N., Cediel, G., Neri, D., Martinez-Steele, E., Baraldi, L. G., & Jaime, P. C. (2019). Ultra-processed foods: What they are and how to identify them. Public Health Nutrition, 22(5), 936–941. https://doi.org/10.1017/S1368980018003762
Bingé, S. (2019). De lijst. Borgerhoff & Lamberigts.
